ماهروز قدیم

خانم یا آقای آزاد اندیش پیامی فرستاده بودند و خواسته بودند که « چنانچه در خصوص تاریخ گیلان در سال های ۱۹۰۵تا ۱۹۱۲منابع قابل استنادی را می شناسید بیان نمایید». باید خدمت ایشان عرض کنم که من در دوره مورد نظر ایشان تخصصی ندارم، اما برای اینکه درخواست ایشان را بی جواب نگذاشته باشم، فهرستی از تاریخ های گیلان را خدمتشان معرفی می کنم. اینها آثاری هستند که در کتابخانه های مختلف دانشگاه اصفهان موجود است. برای دسترسی به این فهرست روی شماره های ۱، ۲، ۳ و ۴ کلیک کنید.

دوست گرامی، جناب سلمان ساکت، از مشهد دو پیام فرستاده اند، حاوی یک خبر و یک درخواست.

چاپ سوم کتاب تاریخ هنر در سرزمینهای اسلامی در اسفندماه سال گذشته توسط انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد منتشر شد.

« نگاهی نو به سفرنامه ناصر خسرو» کتابی است به قلم آقای فیروز منصوری که در سال ۱۳۷۲ منتشر شده است. مطالب این کتاب علامت سؤالی عجیب در برابر اصالت یکی از مشهورترین متون نثر ادبیات فارسی یعنی سفرنامه ناصرخسرو قرار می دهد.

دوست گرامی مشهدی من، آقای مهدی شریفی، در باره یادداشت « مردم از تلخی بازار کسادی که تو داری» پیامی فرستاده است. آقای شریفی مدتها در زمینه نشر فعال بود و مالک انتشارات صالح در مشهد، و یکی از کتابهای من، شریعتی و تاریخ اسلام، به پایمردی ایشان منتشر شد و همین جا بگویم که حق التألیف آن را هم کامل داد؛ نیمی را نقد و نیمی را هم کتاب. مدتهاست ظاهرا در این زمینه فعالیت نمی کند. شاید هم بی خبر گذاشته که مبادا باز گرفتار کتابی از ما بشود. به هرحال ضمن تشکر از جناب شریفی، برای اینکه یک طرفه به قاضی نرفته باشم، پیام ایشان را در اینجا می آورم: 

 « سلام بر دوست عزیزم جناب آقای قنوات. آری خوبه که بدانی بعضی وقتها ناشرین هم از بازار کسادی به مردن می افتند. چند سال قبل پسرکی جوان با من تماس گرفت که مجموعه شعری دارم و... او را به دو همکار معرفی کردم اما به دلایلی اصرار داشت که من برایش چاپ کنم- با اینکه هزینه های چاپ را خودش می داد- اما من که اطلاعی از وضعیت بازار داشتم او را برحذر می داشتم. از من اصرار که پسر جان نکن این کار را ، و از او انکار که پول خودمه. یادمه که آخرین بار به او گفتم می ترسم بعد از چاپ شعر دونت بخشکد. اما او همچنان اصرار کرد. من آن کتاب را چاپ کردم و او چکی از مادرش داد. فقط بگم اگه شما پولی دیدید من هم دیدم . لذا مجبور شدم که همه هزینه چاپ را خودم بپردازم. اما اشکال نداره چون هم برای او تجربه شد هم برای من. حتی اخیرا بهش زنگ زدم بیا بدون پول کتابهاتو ببر. اما نمی آید».

کسادی بازار کتاب در کشور ما واقعا دل آزار است و گاه کار به جایی می رسد که برای دست اندرکاران آن بخصوص نویسندگان، دیگر دل و دماغی برای انجام کاری در این زمینه باقی نمی ماند. بهانه نوشتن این یادداشت آن شد که ناشری محترم و نیمه دولتی که چاپ پنجم کتاب تاریخ اسلام مرا منتشر کرده است، لابد از سر لطف، حق التألیفی برایم فرستاده است. اینکه می گویم از سر لطف، به این دلیل است که فراوان اتفاق می افتد؛ ناشران نه تنها حق التالیفی نمی پردازند بلکه تمام یا بخشی از هزینه های چاپ کتاب را از مؤلف می گیرند. اما نکته جالب مقدار این حق التألیف ارسالی است که از دستمزد ماهیانه یک کارگر معمولی کمتر است. نگارنده آنقدر از اوضاع و احوال اقتصادی و فرهنگی بی خبر نیست که چشم آن داشته باشد بابت حق التألیف کتابی، مبلغی قابل توجه و کارساز از نظر اقتصادی دریافت کند و بسیار پیش آمده که این کتاب یا آن مقاله را نیز بی هیچ مزد و منتی نوشته و منتشر کرده است، ولی به هرحال انسان است و وقتی می بیند حاصل مادی تلاش او در نوشتن یک کتاب از حقوق ماهیانه یک کارگر ساده کمتر است، نمی تواند خود را به تجاهل و نفهمیدن بزند. شعارهای پر طمطراق را رها کنیم، باد مفاخرات و پز دادن به گذشته ها را نیز از سر به در کنیم، از سر جهالت خود را محور و قطب عالم نیز جا نزنیم. واقعیت همان است که هست: یک نویسنده، امروزه اگر به جای تألیف یک کتاب و دادن آن به دست ناشری جهت انتشارش، این کار را رها کند و کارگر کتابفروش همان انتشاراتی شود، دستمزدی به مراتب بیشتر از حق التألیف کتاب خویش دریافت خواهد کرد. می ماند بحث از جنبه های معنوی قضیه که حکایتی دیگر است و ربطی به جنبه های اقتصادی نشر ندارد.     

خود مشت مالی نام کتابی است از مورخ مشهور معاصر، دکتر محمد ابراهیم باستانی پاریزی، که بعد از مدتها نایابی، چاپ چهارم آن توسط انتشارات علمی منتشر شده است. دکتر باستانی پاریزی در این کتاب به شیوه خاص و منحصر به فرد خود، به نقد و بررسی آثار خویش پرداخته و به این بهانه نکاتی را مطرح کرده است که علاقمندان به تاریخ و بخصوص کسانی را که در این عرصه دستی به قلم دارند، سخت به کار می آید. بر این اساس خود مشت مالی را می توان کتابی در روش تحقیق تاریخی قلمداد کرد و اغراق نیست اگر بگوییم که همین یک کتاب، از بسیاری آثار موجود در این زمینه برتر است. علاوه بر این، حکایتها  و نکات مختلف و متنوعی که دکتر باستانی پاریزی مناسب حال، در متن کتاب آورده، ارزش تاریخی خاصی به آن بخشیده است. همین جا اضافه کنم که به گمان من سبک خاص دکتر باستانی در بیان حوادث تاریخی که در آمیختن تاریخ با شعر و ادب و پند و حکمت است و در کتاب خود مشت مالی نیز کاملا رعایت شده، تحت تأثیر مورخ بزرگ همشهری او، افضل الدین کرمانی باشد که در سده های ششم و هفتم هجری می زیسته و در کتاب عقدالعلی للموقف الاعلی که اثری عالی از تاریخنگاری عصر سلجوقی است، نمونه ای جالب از این شیوه را عرضه کرده است. به هرحال خواندن کتاب شیرین و مفید خود مشت مالی به همه علاقمندان به تاریخ بخصوص کسانی که گاه و بیگاه در این زمینه دست به قلم می شوند، توصیه می شود.  

در آخرین شماره مجله تاریخ و تمدن اسلامی که توسط واحد علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی منتشر می شود (شماره پنجم ، بهار و تابستان 1386) مقاله ای منتشر شده است به قلم آقای اسماعیل چنگیزی، عضو هیأت علمی دانشگاه زنجان، در نقد کتاب فرهنگ و تمدن اسلامی اثر دکتر علی اکبر ولایتی. این مقاله در نوع خود مقاله ای جالب و خواندنی است از آنرو که به نقد کتابی پرداخته که نویسنده مشهوری دارد و خود کتاب نیز از هنگام انتشار (1383، نشر معارف) مورد حمایت رسمی و تبلیغاتی قرار گرفته است؛ هم به عنوان متن درسی عمومی با همین عنوان در دانشگاه ها معرفی شده و هم گاه و بیگاه رسانه های رسمی به تبلیغ و معرفی آن پرداخته اند. ناقد آورده است که این کتاب به دلیل

«  گستردگی دامنه موضوع و عدم تخصص کافی مولف در مباحث متعدد و متنوع آن و اتکا و اعتماد بسیار وی بر مآخد دست دوم  و ترجمه منابع – نه اصل آنها – دارای اشکالات عمده ساختاری، روشی، محتوایی و شکلی  و نگارشی و همچنین تناقض ها، تحلیل ها و استنتاجات نادرست و نااستواری است».

وی سپس به نحوی مبسوط به تبیین این موارد و به دست دادن شواهد مدعای خود پرداخته است. مطالعه این مقاله را به عموم دوستان توصیه می کنم. اما نکته مهمی که در این باره باید در نظر داشت و آقای چنگیزی نیز به آن اشاره ای کرده است، عدم تخصص نویسنده کتاب فرهنگ و تمدن اسلامی در این موضوع و اصولا رشته تاریخ است. آقای دکتر ولایتی متخصص طب اطفال است و هیچگونه تحصیلاتی در رشته تاریخ ندارد و عجیب نیست اگر در نگارش کتابی تاریخی مرتکب اشتباهاتی بزرگ گردد. به همین بهانه باید اشاره کرد که متأسفانه کم نیستند کسانی که در کشور ما به نگارش آثار تاریخی می پردازند، در حالیکه دارای تحصیلات تاریخی نیستند. این موضوع تا پیش از تشکیل گروههای تاریخ در دانشگاههای کشور قابل درک است، ولی امروزه دیگر نمی توان پذیرفت که کسی بدون گذراندن مراحل مختلف تحصیلی این رشته، تنها به صرف علاقه شخصی و یا هر دلیلی دیگر، دست به کار نوشتن اثری تاریخی گردد. این موضوع را می توان یکی از آفات و آسیب های مهم تاریخنویسی معاصر در ایران قلمداد کرد. به نظر اینجانب لازم است در مواجهه با هر اثر تاریخی و به هنگام داوری در باره آن، یکی از مواردی که حتما مورد توجه قرار گیرد، تحصیل و تخصص نویسنده آن در این رشته باشد. چنانچه مراکز علمی، محققان و بخصوص ناقدان آثار تاریخی، بر این نکته مهم انگشت بگذارند و در مواجهه با هر اثری تاریخی بر آن تأکید کنند، می توان تا حدودی به رفع این آسیب امید بست.      

این کتاب با این مشخصات منتشر شد:

قنوات، عبدالرحیم، تاریخ اسلام از آغاز تا سال 11ق، انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد، چاپ پنجم.

این کتاب که چاپ اول آن در سال 1374 منتشر شده است، به تاریخ اسلام در دوره پیامبر (ص) اختصاص دارد و عمدتا به عنوان متن درس تاریخ اسلام در درسهای عمومی و تخصصی مقطع لیسانس مورد استفاده قرارمی گیرد. از جمله ویژگیهای این کتاب می توان به جامعیت نسبی مطالب، متن سلیس و ساده آن و نیز پرهیز از پرداختن به مسائل کلامی اشاره کرد.              

مقاله "نقدی بر تاریخ تحلیلی اسلام دکتر شهیدی" با این مشخصات منتشر شد:

قنوات، عبدالرحیم، نقدی بر تاریخ تحلیلی اسلام دکتر شهیدی، نامه تاریخ پژوهان(فصلنامه علمی تخصصی انجمن تاریخ پژوهان) ، شماره 9-8، سال دوم و سوم، زمستان 1385 و بهار 1386قم. ص 224- 259.

در خلاصه این مقاله آمده است:  

تاریخ تحلیلی اسلام  مشهورترین کتاب دکتر سید جعفر شهیدی است که طی سالیان اخیر همواره به عنوان یک متن درسی جهت آموزش تاریخ اسلام مورد استفاده قرار گرفته است. در این مقاله این کتاب از دو منظر مورد نقد و بررسی قرار گرفته است:

 1. از منظر عناصر بیرون از متن (مؤلف،‌ ناشر، خوانندگان و گفتمانی که اثر متعلق به آن است).

 2. از منظر عناصر موجود در متن (عنوان،‌ ادبیات موضوع، ادبیات کتاب، محتوی، روش و کمیت اثر). 

در بخشی از نتیجه گیری مقاله نیز آمده است:

 تاریخ تحلیلی اسلام کتابی است با خصوصیاتی متفاوت که متأسفانه در هیچ زمینه ای از روشی واحد و معین پیروی نکرده است. عدم رعایت این مهم، کتاب را به مجموعه ای از قوتها و ضعفها مبدل کرده است. قوتها و ضعفهایی که دایره ای وسیع، از تصاویر کتاب تا روش تحلیل مؤلف را در بر می گیرند. می توان بخشی از کاستی های کتاب را با ویراستاری دقیق از متن زدود و از مشکلات آن کاست و بر کیفیت آن افزود. به هر حال تاریخ تحلیلی اسلام کتاب درسی مناسبی نیست و مشکلات موجود در آن، از شأن پژوهشی آن نیز می کاهد. با وجود این، اثر مشهور دکتر شهیدی، کتابی است خواندنی که می توان در آن از آرا و نظراتی جالب و گاه بدیع و جسورانه که آمیخته با انصاف علمی است، نشان گرفت.

برای دسترسی به این مقاله همچنین می توانید به آدرس اینترنتی زیر مراجعه کنید :

http://www.historylib.com/Site/Default.aspx