ماهروز قدیم

هفته دفاع مقدس

Thu, 25 Sep 2008 07:06:00 GMT

آقای محسن رضایی، فرمانده سپاه در تمامی سالهای جنگ، مدتی پیش در مصاحبه ای، از اینکه هفته اول مهرماه که مصادف با حمله ارتش عراق به کشور است، بزرگ داشته می شود انتقاد کرده و گفته بودند که در کجای دنیا، سالگرد حمله دشمن به کشور را جشن می گیرند؟

من برای آقای رضایی به عنوان یکی از معدود کسانی که بیشترین حضور و نقش را در جنگ داشته اند و اکنون نیز در این باره حتی از بسیاری مردم عادی کمتر سخن می گویند و مدعی اند، احترام بسیار قائلم، اما با این سخن ایشان موافق نیستم. زیرا آنچه هر ساله در کشور ما بزرگ داشته می شود حمله دشمن عراقی به مرزها و شهرهای ما نیست، بلکه همانگونه که از نامی که بر این مناسبت نهاده شده ( هفته دفاع مقدس ) برمی آید، مقاومت مردم و نیروهای نظامی کشور در برابر حمله دشمن است. در باره اهمیت این دفاع و مقابله می توان گفت که گرچه جنگ ما و عراق ۸سال ادامه داشت، ولی به گمان من سرنوشت آن در همان هفته اول تعیین شد. یک بار دیگر آن حوادث را مرور کنیم: عراق به کشور ما حمله کرد که خوزستان را تجزیه کند و صدام به سربازانش وعده داده بود که تا چند روز دیگر به تهران خواهد رسید، اما در سایه دفاع جانانه مردم و سپاه و ارتش، لشکرهای متعدد و مجهز عراق در شهرها و مناطق مرزی زمین گیر شدند. به نظر من در همان هفته اول جنگ معلوم شد که سرنوشت این نبرد با آنچه صدام خواسته بود تفاوت دارد. بر این اساس، چنین دفاع جانانه و تعیین کننده ای لیاقت آن را دارد که به عنوان نماد جنگ تعظیم شود و همه ساله از آن سخن به میان آید. آنچه باز هم بر اهمیت این دفاع می افزاید، این نکته مهم تاریخی است که ما بر خلاف بسیاری از جنگ های خود در سه چهار قرن اخیر، در جنگ ۸ ساله با عراق، اجازه تفکیک و تجزیه حتی یک وجب از کشورمان را به دشمن ندادیم. و این اراده و همت بیش از هر زمان در همان روزهای اول جنگ آشکار شد و تا پایان آن ادامه یافت. در انتها، سخن خود را تبرّک می کنم به نام شهیدان: فریدون مختاری پور و حبیب الله گنجور، دوستان سالهای کودکی ام، که در نوجوانی در جبهه های جنگ به شهادت رسیدند و شهید جلال سهلی، دوست دوران دانشجویی ام، که درس و دنیا را رها کرد و راه آخرت در پیش گرفت.

" نامشان زمزمه نیمه شب مستان باد

تا نگویند که از یاد فراموشانند " .

تبریک مهر

Tue, 23 Sep 2008 08:25:31 GMT

گرم هر کار ، مست هر پندار

همره هر پیام، هر سوگند

در دل هر نگاه، هر آواز

توی هر بوسه، روی هر لبخند

بسراییم:

مهرگان خوش باد

" ه.ا. سایه "

با علی (ع)

Sun, 21 Sep 2008 13:01:44 GMT

شاید در میان‌ ملتی‌ شیعه‌ که‌ نام‌ و یاد علی‌ (ع) همیشه‌ و همه‌جا پراکنده‌ است‌، سخن‌ گفتن‌ از آغاز آشنایی‌ با او کاری‌ بسیاردشوار باشد، ولی‌ نگارنده‌ به‌ یاد می‌آورد که‌ اولین‌ آشنایی‌هایش‌ با این‌ نام‌ بزرگ‌ چگونه‌ حاصل‌ شده‌ است‌:

...

در شهر ما مدرسه‌ علمیه‌ای‌ بود که‌ سر در آن‌ کتیبه‌ چهارگوش‌ کوچکی‌ داشت‌. دبستان‌ که‌ رفتم‌ و خواندن‌ که‌ آموختم،‌ وقتی‌ از روبروی‌ مدرسه‌ طلاب‌ می‌گذشتم‌، اوایل‌ به‌ زحمت‌ و بعدها به‌ آسانی،‌ خط‌ نستعلیق‌ شکسته‌ سفید رنگی‌ را که ‌بر کاشی‌های‌ فیروزه‌ای‌ کتیبه‌ نقش‌ بسته‌ بود، می‌خواندم‌: « قال‌ رسول‌ اللّه‌: انا مدینه‌ العلم‌ و علی‌ بابها ». این‌ کتیبه‌ را تا همین اواخر که ساختمان مدرسه را بازسازی کردند، هر وقت به شهرمان می رفتم و از کنار ساختمان‌ مدرسه علمیه می‌گذشتم‌، از سر عادت‌ می‌خواندم‌.

در سالهای‌ آخر دبستان‌ به‌ مسجد می‌رفتم؛ نماز جماعت‌، دوره‌ قرآن‌، منبر شبهای‌ رمضان‌ و مراسم‌ شبهای‌ احیا که‌ دعای‌ جوشن‌ کبیر می‌خواندیم و قرآن‌ سر می‌گرفتیم. ولی‌ اوج‌ مراسم‌ وقتی‌ بود که‌ چراغها را خاموش‌ می‌کردند و مصیبت‌ شهادت‌ علی‌ را می‌خواندند. شاید به‌ همین‌ خاطر، از قدیم‌ در ذهن‌ من‌ اینچنین‌ نقش‌ بسته‌ که‌ گویی در میان‌ مردم‌ ما، مراسم‌ این‌ شبها بیشتر بزرگداشت‌ امام علی‌ است‌ تا تعظیم‌ لیله‌القدر.

آن‌ سالها نوارهای‌ منبر واعظ‌ خوش‌ کلامی‌ رونق‌ بسیار داشت‌ و مرد و زن‌ و پیر و جوان‌ را به‌ خود جلب‌ کرده‌ بود؛ شیخ‌ احمد کافی‌. یکی‌ از مشهورترین‌ نوارهای‌ کافی،‌ روضه‌ شهادت‌ علی‌ (ع‌) بود. او ضربت‌ خوردن‌ امام‌ را روایت‌ می‌کرد و آمدن‌ طبیبی‌ یهودی‌ بر بالین‌ او را، جواب‌ کردن‌ او امام‌ را و نسخه‌ای‌ که‌ پیچیده‌ بود که‌ مجروح‌ را فقط‌ باید شیرخوراند و این‌ که‌ مردم‌ کوفه‌ قدح های‌ پر شیر به‌ در خانه‌ حضرت‌ آوردند و... بی‌ اغراق می‌گویم‌ که‌ نوار این‌ روضه‌ را درآن‌ سالها من‌ دهها بار شنیده‌ بودم‌.

همان‌ روزگار، چند سال‌ متوالی‌، بعد از ظهرهای‌ گرم‌ ماه‌ رمضان‌ را، پای‌ رادیو می‌نشستم‌ و نمایشنامه‌ای‌ را گوش‌می‌دادم‌ به‌ نام‌ « فاجعه‌ رمضان ‌»، « نوشته‌ خموش ‌» که‌ ظاهراً اسم‌ مستعاری‌ بود. و فاجعه‌ رمضان‌ حکایت‌ شهادت‌ علی‌ (ع‌) بود. حساسیت‌ این‌ نمایشنامه‌ در روزهای‌ هجدهم‌ و نوزدهم‌ رمضان‌ به‌ اوج‌ می‌رسید و تاثیری شدید‌ بر شنونده‌ بر جا می‌گذاشت‌.

در آستانه‌ انقلاب‌، از طریق‌ آثار دکتر شریعتی‌، علی‌ را به‌ گونه‌ای‌ دیگر شناختم‌؛ تا اینجا علی‌ جان‌ پیامبر بود و باب‌ شهر علم‌، شهادتش‌ فاجعه‌ رمضان‌ بود و برآن‌ همه‌ می‌گریستیم‌، اما شریعتی‌ می‌گفت: علی‌ دست‌ پرورده‌ ناب‌ اسلام ‌بود، مرد جهاد بود و وحدت‌ و عدالت‌، حقیقتی‌ بود برگونه‌ اساطیر، تنها بود و سرانجام‌ شهید عدالت‌ خود و قربانی‌ زر و زور و تزویر شد و ما اکنون‌ به‌ عنوان‌ شیعیان‌ او نباید بر زخم‌ سر او، که‌ باید بر وضع‌ خود بگرییم‌. علی‌ِ شریعتی‌ بسیار برجسته‌تر از آن‌ چیزی‌ بود که‌ تا آن‌ هنگام‌ شناخته‌ بودم. این‌ بود که‌ آن‌ سیما ـ که‌ هنرمندانه‌ هم‌ ترسیم‌ شده‌ بوده‌ بود ـ به‌عنوان‌ چهره‌ راستین‌ علی‌ در ذهن‌ و ضمیرم‌ حک‌ شد و تقریباً تمامی‌ صورتهای‌ دیگر را محو کرد. مدتی‌ بعد که‌ تاریخ‌خوان‌ شدم،‌ در مطالعه‌ شخصیت‌ آن‌ امام‌، همه‌ جا به‌ دنبال‌ یافتن‌ اسنادی‌ برای‌ اثبات‌ درستی‌ و دقت‌ این‌ تصویر بودم‌ و خود گاه‌ با زبان‌ یا قلم‌، علی‌ را آنچنان‌ که‌ از شریعتی‌ آموخته‌ بودم‌، توصیف‌ می‌کردم‌.

اما سیمایی‌ که‌ اکنون از علی‌ در ذهن‌ و ضمیر خود دارم،‌ چیزی دیگر است‌؛ نزد من‌ اکنون‌ امام علی‌ شخصیتی‌ است‌ که ‌تاریخ‌ ـ به‌ معنای‌ علمی‌ کلمه‌ ـ شناسانده‌. و من اگرچه هنوز به تمامی خطوط سیمای تاریخی او دست نیافته ام، ولی‌ تا همین‌ جا می‌توانم‌ گفت‌ که‌ این‌ سیما، سیمای‌ مردی‌ است‌ که‌ بزرگترین‌ دست‌ پرورده ‌اسلام‌ و پیامبر بود، ولی‌ در سیره‌ و مرامش‌ ویژگیهایی‌ داشت‌ منحصر به فرد؛ مرد جهاد بود و عدالت‌، آنگونه‌ که‌ خود فهم‌ می‌کرد. و همین‌ فهم‌ خاص‌ از عدالت‌ بود که‌ میان او و مردم روزگارش فاصله ای عمیق افکند. به‌ سکوت‌ او باور ندارم‌ و معنای‌ سکوتی‌ را که‌ بسیاری‌ و بخصوص‌ دکتر شریعتی‌ گفته‌اند، نمی‌فهمم‌ و گاه فکر می کنم که شاید شریعتی‌ با بزرگ‌کردن‌ این‌ سکوت‌، برای‌ مدتی‌، امکان‌ شناخت‌ دوره‌ای‌ ۲۵ ساله‌ از حیات‌ آن امام ( از مرگ‌ پیامبر تا آغاز خلافتش ‌) را از ما گرفت‌. علی‌ مشی‌ و مرامی‌ داشت‌ که‌ شیعیانش‌ باید پیش‌ از هر چیز به‌ شیوه‌ای‌ درست‌ و دقیق‌ و به‌ دور از هیاهو و احساسات‌ آن‌ را بشناسند. و ختم‌ کلام‌ آنکه‌ علی‌ حقیقتی‌ بود بزرگ،‌ ولی‌ میان‌ او و اساطیر نسبتی‌ نیست‌. اسطوره‌ و افسانه‌ کردن‌ او و یا حتی‌ قراردادنش‌ در مرز میان‌ حقیقت‌ و اسطوره‌، تنها سلب‌ امکان‌ عمل‌ کردن‌ به‌ شیوه ‌اوست‌. و واقعیت‌ این‌ است‌ که‌ ما شیعیان نه‌ تنها این‌ امکان‌ را از خود سلب‌ کرده‌ بلکه‌ چه‌ بسیار، امکان‌ معرفت‌ او را نیز از خود دریغ‌ داشته‌ایم.

مقبره خواجه نظام الملک در اصفهان

Thu, 18 Sep 2008 08:14:57 GMT

مدتی پیش مطلبی نوشته بودم در باره وضعیت مقبره خواجه نظام الملک توسی در شهر اصفهان (برای خواندن آن مطلب، اینجا را کلیک کنید). در این پست چند عکسی را که از این مقبره گرفته ام ببینید. جالب اینکه اخیرا در شهر چناران که رادکان، از توابع آن، زادگاه خواجه بوده است، مجسمه ای از او نصب کردند. در باره افراط و تفریط در برخورد با شخصیت های تاریخی، در آینده مطلبی خواهم نوشت. برای دیدن تصاویر، در سطر پایین روی " ادامه مطلب " کلیک کنید.

پاسخ به یک سوال!

Fri, 12 Sep 2008 11:07:45 GMT

سرکار خانم الهه باقری که صاحب وبلاگ " تاریخ ، از یاد رفته " هستند، از گروهی از اهل تاریخ سوالی به این مضمون پرسیده اند که " آیا شرایط وقوع نهضت مشروطیت در ایران فراهم آمده بود؟ " این سوال را برای این جانب نیز فرستاده اند و خواسته اند به آن جواب بدهم. در این باره به نکاتی اشاره می کنم:

به نظر این جانب در باره حوادث اجتماعی به دلیل ماهیت پیچیده و چند وجهی شان نمی توان به صورت صریح اظهار نظر کرد. حال اگر این حوادث با گذشت زمان به وقایعی تاریخی تبدیل شوند، کار از این نیز مشکل تر خواهد شد. نهضت مشروطیت یکی از حوادث اجتماعی پیچیده کشور ماست که به دلیل گذشت بیش از یک قرن از وقوع آن، اکنون به یک واقعه تاریخی تبدیل شده و اظهار نظر در باره آن به صورت صریح آسان نیست.
به نظر این جانب لحن این سوال، به صورت غیر مستقیم گزاره ای را به ذهن مخاطب القا می کند مبنی بر این که نهضت مشروطیت نهضتی ناکام بوده است و پرسشگر به دنبال کشف علل این ناکامی، به این نتیجه رسیده که اصولا شرایط مناسبی برای وقوع این نهضت در جامعه ایرانی آن روزگار فراهم نبوده است. به صحت و سقم این قضاوت کاری ندارم ولی سوال را از این نظر جانبدارانه می دانم و سوال کننده را بی طرف تلقی نمی کنم.
اما از اینها گذشته بر اساس یک گزاره منطقی و فلسفی، این جانب معتقدم: هر گاه تغییر و تحولی اجتماعی رخ دهد به طور قطع و یقین می توان نتیجه گرفت که شرایط برای رخ دادن آن در جامعه مهیا بوده است. زیرا بدون فراهم آمدن مقدمات لازم برای رخدادی، نمی توان وقوع آن را محتمل دانست.
در اثبات ادعای خود باید بگویم که جامعه آنروز ایران به رغم عقب ماندگی خود در عرصه های مختلف سیاسی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی، دارای متفکرانی (روحانی و غیر روحانی) بود که اندیشه مشروطیت را در ایران روج دادند. این البته به این معنی نیست که تمامی آنان درک درستی از تمامی جوانب مشروطیت داشتند، اما به این معنی است که آنچه به نام مشروطیت در جامعه ما اتفاق افتاد، حاصل تلاش رجال و اندیشمندان برآمده از همین جامعه بود که در هر صورت نخبگان روزگار خود به شمار می آمدند.
اگر منظور پرسشگر این است که عموم مردم با افکار و اندیشه های مشروطه طلبان آشنایی نداشتند. ضمن تأیید این مدعا باید اشاره کرد که در هیچ نهضت اجتماعی چنین امری تحقق نمی یابد که آگاهی همگان از جزئیات الگویی که از آن هواداری می کنند، یکسان شود. این موضوع در انقلاب اسلامی نیز مشهود است.
این جانب بر این عقیده ام که نهضت مشروطیت در ایران نهضتی ناموفق نبود و در عرصه های مختلف سیاسی، اجتماعی، فرهنگی ، ادبی و ... تآثیراتی مثبت بر جای گذاشت: کشور برای اولین بار صاحب قانونی مکتوب شد، سلطنت مقید شد، یک موج گسترده ادبی و فرهنگی شکل گرفت. مطالبات اجتماعی جدیدی مطرح شد و ... معمولا مخالفان این نظر، بر سر کار آمدن رضا شاه به عنوان یک دیکتاتور را نشانه شکست مشروطیت تلقی می کنند. من چنین اعتقادی ندارم و معتقدم اینکه رضا شاه برای برانداختن قاجاریه و دست یابی به قدرت، مجبور شد از مجلس رأی بگیرد، خود حاکی از تثبیت نسبی اصول مشروطیت بود.

دمی با سقراط

Wed, 10 Sep 2008 08:03:00 GMT

سوال و جواب

از سقراط پرسیدند: سوال مهم تر است یا جواب آن ؟ گفت: جواب. به شرط آن که خود سوالی باشد.

ماه روزه

Thu, 04 Sep 2008 01:16:54 GMT

دوست گرامی، جناب آقای دکتر حاتمی، از من خواسته بودند تا در باره تاریخچه روزه داری و اهداف این عبادت، مطلبی بنویسم. این پست را به این موضوع اختصاص داده ام.

اولا باید بگویم که اصطلاح " روزه " و " روزه گرفتن " که ما در زبان فارسی به کار می بریم، معادل های خوبی برای واژه عربی و قرآنی " صوم " به معنی امساک کردن از خوردن و آشامیدن و برخی امور دیگر نیستند. " روزه گرفتن " یعنی حساب روزهای ماه را نگاه داشتن. و ظاهرا به این دلیل رایج شده که مردم در ماه رمضان حساب روزها را نگاه می دارند. ماه رمضان را هم به همین دلیل " ماه روزه " گفته اند.

دوم اینکه رسم روزه به عنوان یک فریضه دینی در ادیان دیگر نیز سابقه دارد. قرآن هم به این موضوع اشاره کرده است که " کتب علیکم الصّیام کما کتب علی الذین من قبلکم " – روزه گرفتن بر شما واجب شد همانگونه که بر کسانی که پیش از شما بودند، نیز واجب شده بود (سوره بقره، آیه ۱۸۳). البته جزئیات این فریضه دینی در همه ادیان یکسان نبوده است: اصولا در ادیان دیگر، به عنوان مثال در میان یهود، رسم بوده است که هنگام رخ دادن اندوه یا مصیبتی بزرگ و غیر مترقبه روزه می گرفته اند. ظاهرا فلسفه چنین روزه گرفتنی اظهار عجز و تواضع در برابر خداوند، اعتراف به گناهان و کسب رضایت پرودگار بوده است. آنان در چنین مواقعی گاه حتی اطفال را از خوردن غذا و چهارپایان را از چرا باز می داشته اند. زمان این روزه نیز یک روز تمام ( از غروب خورشید تا غروب روز بعد ) بوده است. این نوع روزه داری را " تعنیت " می خوانده اند. مثلا می توان به تعنیت ۱۷ تموز اشاره کرده که در سالگرد سقوط اورشلیم یا به قولی به مناسبت شکسته شدن دو لوح از ۱۰ فرمان خداوندی رواج یافته بوده است. نیز می توان به تعنیت نهم آو اشاره کرد که یهودیان در سالروز ویرانی برخی معابد بیت المقدس می گرفتند. برگزاری مجالس مرثیه خوانی و عزاداری، از جمله شعائر روزه داری در میان یهود بوده است. البته در دوره های بعد، یهودیان روزهای دوم و پنجم هفته را به صورت منظم روزه می گرفته اند. مقارن میلاد حضرت مسیح نوعی دیگر از روزه رواج داشته است و آن روزه صمت ( سکوت ) بوده است. به این معنی که فرد روزه دار مدت زمان معینی را از سخن گفتن خودداری می کرده است. در داستان حضرت مریم آمده است که خداوند به او فرمود " فقولی انی نذرت للرحمن صوما فلن اکلّم الیوم انسیا – بگو من نذر کرده ام تا برای خداوند روزه بگیرم و امروز با هیچکس سخن نخواهم گفت - ( سوره مریم، آیه ۲۶ ). روزه سکوت را اصطلاحا " روزه مریم " نیز نامیده اند. اگرچه معلوم نیست که در دوره عیسی مسیح روزه به معنایی که اکنون می شناسیم رواج داشته یا نه، اما این رسم بعدها در میان حواریون و مومنان مسیحی رایج گردید.

اما روزه در اسلام به لحاظ فرم و محتوا با ادیان دیگر تفاوت هایی دارد: نخست اینکه ماه خاصی به آن اختصاص یافته و مسلمانان باید روزهای این ماه را روزه بگیرند. دیگر اینکه روزه گرفتن در اسلام نسبتی با بلایا و مصائب ندارد؛ میهمانی خداست و با نوعی سرور و شادی آمیخته است. اما به لحاظ هدف از وضع این عبادت، ظاهرا تفاوتی میان اسلام و دیگر ادیان وجود ندارد. زیرا به نظر می رسد هدف از روزه گرفتن در همه ادیان الهی، پرهیز از جنبه های مادی زندگی و پرداختن به معنویات است. بر همین اساس است که خداوند در ادامه آیه صوم ( سوره بقره،آیه ۱۸۳ ) می فرماید: " لعلکم تتقون " – باشد که تقوی پیشه کنید - و یا اینکه آن را " خیر " تلقی می کند و می فرماید " ان تصوموا خیر لکم " – اگر روزه بگیرید برای شما خیر و نیکی است - ( سوره بقره، آیه ۱۸۴ ). در هر حال، به نظر این جانب فارغ از هرگونه تحلیل اجتماعی و سیاسی، هدف از روزه و روزه داری، تأکید بر معنویت است و تقدس و تعالی و فراهم آوردن زمینه ارتقاء روحی و معنوی انسان روزه دار. گویی ماه مبارک رمضان تمرینی است برای اینکه انسان روزه دار، اعمال خود را اصلاح کند، از دنیا و امور دنیوی کم و بیش فاصله بگیرد و اینگونه جان خود را پذیرای دریافت پیام معنوی حق تعالی کند. بر همین اساس است که حضرت مولانا می فرماید: گر تو این انبان ز نان خالی کنی / پر ز گوهرهای اجلالی کنی. و شیخ شیرازی سروده است: اندرون از طعام خالی دار / تا در آن نور معرفت بینی.

جز این می ماند ویژگی هایی که روزه و روزه داری در خرده فرهنگ های مختلف داشته و دارد. در این باره می توان تحقیق میدانی گسترده ای صورت داد و نتایج جالب آن را منتشر کرد. اما حتی نگاهی سطحی به محیط دور و بر نشان می دهد که چگونه روزه داری و ماه مبارک رمضان از این شهر به آن شهر و حتی از این روستا به آن روستا، ویژگی های خاصی را به دست آورده و رنگ و بوی محیط را به خود گرفته است. ویژگی هایی متنوع که شامل آداب و رسوم سحری، افطاری، اعلام وقت، نوع غذاها، دعاها و دهها مورد دیگر می گردد: به عنوان نمونه باید گفت: این که روزه گرفتن ضیافه الله نام گرفته ناشی از اهمیت ضیافت و پذیرایی از میهمان در میان اعراب است. رسم اطعام گرسنگان از رسوم رایج در میان اعراب و نشانه شرف و افتخار و بزرگی بوده است. بزرگان عرب روز یا روزهایی را سفره می انداختند و از هرکس بر آنان وارد می شد، پذیرایی می کردند، اما در تلقی موجود از ماه رمضان در فرهنگ و سنت اسلامی، خداوند یک ماه تمام به اطعام میهمانان خود می پردازد و از این نظر بر همه اطعام کنندگان پیشی گرفته است. به عنوان یک مورد دیگر می توان به موضوع شبهای قدر در میان ما شیعیان اشاره کرد که به دلیل تقارن با ایام شهادت امام علی (ع) و برگزاری مجالس عزاداری به این مناسبت، حال و هوایی خاص یافته است. این در حالی است که در کشورهای عربی شبهای ماه رمضان آمیخته با جشن و سرور است. نسل قدیم تر جامعه ما، همواره با اذان موذن زاده اردبیلی افطار می کرد و امروزه گویی افطار کردن بدون ربنای شجریان ممکن نباشد. شاید بد نباشد به یکی دو مورد دیگر هم اشاره کنم: در حالی که در سحرهای ماه مبارک رمضان، خوردن و آشامیدن تا اذان صبح مجاز است، به یاد می آورم که در شهر ما (بهبهان) حدود ۱۰ دقیقه قبل از اذان صبح آژیری نواخته می شد، و از آن پس روزه داران حق خوردن غذا را نداشتند ولی مجاز بودند تا دقایقی بعد که اذان صبح گفته می شد، آب بیاشامند. در اصفهان مردم روزه دار وقتی همدیگر را می بینند، به جای اینکه بگویند " طاعات شما قبول " یا " نماز و روزه شما قبول "، می گویند: " خوش نماز، خوش روزه " و فرد مخاطب نیز پاسخ می دهد که " با شمای دوست ". بر این نمونه ها می توان صدها مورد دیگر را افزود. می دانم که در این باره حق مطلب ادا نشد، اما خوشحالم که به بهانه پاسخ به دوست عزیزم، زمینه ای فراهم آمد که در این باره مطلبی بنویسم. حلول ماه رمضان را به همه دوستان عزیز تبریک می گویم. التماس دعا.

هم عالم زاده، هم عالم

Thu, 28 Aug 2008 20:31:27 GMT

در پست قبلی گفته بودم که این پست را به استادم، دکتر عالم زاده، اختصاص خواهم داد. دکتر عالم زاده از جمله اساتید برجسته دانشگاه تهران است که طی دو سال اخیر بازنشسته شده اند. این نوشته را من هنگامی که ایشان را بازنشسته کردند، نوشتم و قصد داشتم آن را جایی چاپ کنم. متأسفانه این کار ممکن نشد. ولی اکنون آن را در این پست منتشر می کنم. هم با هدف قدردانی از ایشان و هم با این هدف که روشن شود دانشگاه های کشور، یک به یک از حضور چه افراد بزرگ و فرزانه ای محروم می گردند.

نام دکتر عالم زاده را من در دوره دانشجویی از زبان همکاران سابق او در دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد می شنیدم که پیوسته از وی به بزرگی و احترام یاد می کردند. دکتر عالم زاده سال های دهه پنجاه شمسی را به تدریس در گروه فرهنگ و تمدن اسلامی دانشگاه فردوسی سپری کرده بود. در هنگامه انقلاب، در آن عرصات فعّالیت و پس از آن مدّتی را به عنوان سردبیر روزنامه قدیمی و بزرگ آن سامان (روزنامه خراسان) خدمت کرده و در سالهای آغازین دهه ۶۰شمسی – به گمانم آزرده از برخی تُندروی ها- رخت به دانشگاه تهران کشیده بود. سالها گذشت تا من فرصت یافتم در دوره فوق لیسانس تاریخ تمدن اسلامی دانشکده الهیات دانشگاه تهران نزد ایشان شاگردی کنم. طی این سالها دکتر عالم زاده را مورّخ و معلمی یافتم با ویژگی هایی برجسته و گاه منحصر به فرد: برخی به شوخی یا به جد می گویند: « مورخ متدین نداریم ». این جمله را من اوّل بار از زبان خود دکتر عالم زاده شنیدم. ولی من استاد عالم زاده را مورّخی متدین یافتم که به رغم آن که هیچ سخنی را بدون دلیل و مدرک نمی پذیرد و زبانی تیز در نقد نظرات و آرای دیگران دارد، هیچ گاه اعتقادات دینی کسی را مورد حمله قرار نمی دهد. شخصاً نیز انسانی است متدین و تحفظ ایشان به امور دینی از بسیاری مدعیان افزون تر.

دکتر عالم زاده انسانی است به معنای دقیق کلمه عالم، اما بی ادعا. بسیاری هستند که یکی از صد درجه علم و فضل او را ندارند، ولی های و هویشان گوش فلک را کر کرده است، اما دکتر عالم زاده با آن همه فضل و کمال، به تدریس و تألیف خویش دلخوش است. هیچ گاه دنبال نام و گرد شهرت نگشته است. او را به درستی می توان مصداق سخن آن شیخ شیرازی دانست که « دانا چون طبله عطار است، خاموش و هنرنمای ».

جدیت دکتر عالم زاده در کار علمی در کشور ما کم نظیر است: او بسیار دقیق و نکته سنج است و هیچ خطای علمی، حتی به کار بردن یک واژه نادرست را، بر هیچ کس ( چه دانشجویان و چه حتی همکارانش ) نمی بخشد و آن را آشکارا اعلام می کند. بسیاری را دیده ام که این همه صراحت را برنمی تابند، ولی من خود به عنوان کسی که بارها مورد عتاب و خطاب او قرار گرفته ام، این درجه دقت و صراحت را ارج می نهم و آن را ناشی از وجدان کاری و علمی ایشان می دانم و امیدوارم که در جامعه پر از تکلّف و تعارف ما، این شیوه بیش از پیش رایج گردد. کمتر استادی را دیده ام که در حد دکتر عالم زاده در کلاس درس بر کنفرانس های شفاهی دانشجویان نظارت، یا مقالات مکتوب آنان را همچون او بارها و بارها بخواند و نقد و ویراستاری کند. به همین دلیل کنفرانس دادن در کلاس های دکتر عالم زاده و یا سپردن مقاله ای به دست او، دل شیر می خواهد (راستش من همین الآن که این سطور را می نویسم، دست و دلم می لرزد که مبادا اشتباهی مرتکب و باز مورد نقد ایشان واقع شوم). همین ویژگی باعث شده تا بسیاری پایان نامه های تحصیلی که به راهنمایی ایشان نوشته شده، توفیق چاپ پیدا کنند و به جای حبس شدن در گوشه کتابخانه ها، راهی بازار نشر شوند و به دست دانشجویان و مشتاقان برسند.

اما فارغ از این مسائل، دکتر عالم زاده انسانی است صمیمی و دوست داشتنی: خوش سخن است و مجلس آرا و مصاحبتش دلنشین. تا حدودی شوخ طبع است و دارای طنزی دلچسب و شیرین که معمولاً در قالب محاورات علمی بیان می کند و به نظرم این یکی از بسیار دلایل موفقیت ایشان در کار تدریس است. یادم می آید گاهی در کلاس درس بر سر یک واژه غلط معرکه می گرفت. به گونه ای که دانشجویش هیچ گاه غلط بودن این واژه را از یاد نمی برد. گاهی ایراداتی به قول خودش «نیشغولی» وارد می کرد و با لحنی جدی و شوخی یادت می داد که راه را غلط رفته ای، متنی را درست نفهمیده ای یا واژه ای را اشتباه به کار برده ای. معمولاً هم حکایاتی طرفه به عنوان شاهدی برای سخنان خود در چنته دارد. اینچنین کلاس یا محفل دوستان و همکاران را تنوع می بخشد و از اینها همه، جز آموزش دادن نکته ای علمی مقصودی ندارد.

دکتر عالم زاده در کار تدریس و تعلیم استادی است کم نظیر. او بیشتر توش و توان خود را در تدریس و تربیت دانشجویانش به کار گرفته است. موفقیت ایشان در این موضوع به حدی است که می توان در تحقیق و تدریس تاریخ اسلام و تمدن آن، در کشور ما از مکتب دکتر عالم زاده سخن گفت. به نظر این جانب او در این دوران و در این زمینه بیش از هر کس دیگر مؤثر بوده است. هم اکنون در دانشگاه های مختلف، اساتیدی مشغول به تدریس دروس تخصصی تاریخ اسلام اند که به دلیل شاگردی در محضر دکتر عالم زاده و تأثیر پذیری از ایشان، می کوشند شیوه های موفق او را در تدریس و تحقیق تاریخ اسلام به کار بندند و این را می توان بزرگترین ثمره عمر علمی ایشان قلمداد کرد.

واقعیت این است که دکتر عالم زاده به نسبت علم و دانسته های خود، کمتر تألیف کرده است. ولی آنچه در قالب چند کتاب و دهها مقاله بر قلم او جاری شده، بیانگر مهارت و قابلیت فراوان او در این رشته است. تنها دقت در دو مقاله «آخور سالار» و «ابوبکر» در دائره المعارف بزرگ اسلامی کافی است که به عمق اطلاعات، دقت نظر، روش صحیح، قدرت تحلیل و قلم سلیس ایشان پی برد. حدیث اصلاح و ویراستاری کتب و بخصوص مقالاتی که ایشان انجام داده است، قصه درازی است که در این مختصر نمی گنجد.

دکتر عالم زاده را با امور مادی، جز به قدر ضرورت سر و کاری نیست: بسیار دیرتر از همگنان خود، به امور زندگی اش سر و سامان داده، اتومبیلش تا همین اواخر که من خبر دارم، مدل سه دهه پیش بود که در سالهای اقامت در مشهد خریده. او به رغم این که گاهی پست هایی (همگی در دانشگاه و مراکز علمی و پژوهشی) نیز داشته به هیچ کدام دل نبسته و به محض این که احساس کرده قادر به انجام کار مفیدی نیست، از آن کناره گرفته و به گوشه خلوت خود خزیده است.

دکتر عالم زاده انسانی است منیع الطبع و به نوعی درویش مسلک و از بسیاری خوی و خصلت هایی که متأسفانه در میان اهل علم نیز کم و بیش رایج است، مبرّا. من ندیده ام جوش چند واحد درس بیشتر یا کمتر را بزند و به چنین دلایلی جامه کسی را سیاه کند. تنگ نظر نیست و راه را بر کسی نمی بندد. به همین دلیل در کار تحصیل و تدریس و اشتغال دانشجویان و همکاران جوانش چه بسیار گره گشایی ها کرده است و البته اینها همه به شرطی است که در آن فرد قابلیتی یافته باشد.

نمی خواهم ادعا کنم دکتر عالم زاده از هر عیب و نقصی مبرّاست. او خود از این گونه حرف ها و مرید بازی ها سخت به دور است و دیده ام که فارغ از هر تعصبی، گاه به اشتباه یا قضاوتی نادرست اقرار می کند. ولی آنچه در باره نیکی های او جالب توجه است این است که فضائل و خوبی هایش گاه گاهی و موردی نیست و به قول بیهقی«در طبع او موکّد شده است». اگر بخواهم در این باره از ادبیات عرفا کمک بگیرم، می توانم گفت که فضائل و خوبی ها در وجود دکتر عالم زاده جزء« مقامات» هستند نه «حالات». یکی از جالب ترین خصوصیاتش قدرت او در تفکیک موضوعات از یکدیگر است. ندیده ام که ناراحتی از دست کسی و یا دوستی با فردی، بر داوری اش در باره او تأثیر بگذارد.

دکتر عالم زاده اخیراً بازنشسته شده است. اما این واژه در مورد هرکس صادق باشد، در مورد ایشان صدق نمی کند. زیرا پرداختن به علم و تحقیق و مطالعه برای دکتر عالم زاده از حد انجام وظیفه گذشته و به صورت یک عادت دائمی درآمده است. آری دکتر عالم زاده با علم زندگی می کند. بنابراین هرکجا که باشد معلمی است مؤثر و پژوهشگری دقیق و نکته سنج. یکی از مسؤولین در باره بازنشستگی اساتید بزرگ و برجسته دانشگاه از جمله دکتر عالم زاده گفته بود:« این کار خلاف قانون نیست». راست است. فارغ از جزئیات این موضوع، بازنشستگی اساتید، کاری است قانونی. ولی باید به این قضیه مهم توجه کرد که ما موظفیم کاری خلاف قانون مرتکب نشویم، نه این که تنها به دلیل مجاز بودن کاری از نظر قانون به انجام آن مبادرت کنیم. کما این که همه ما روزانه بسیاری کارهای مجاز قانونی را بنا به مصلحت انجام نمی دهیم و نه تنها مورد انتقاد قرار نمی گیریم بلکه گاه با تحسین دیگران مواجه می شویم. واقعیت این است که حضور دانشمندانی مانند دکتر عالم زاده در دانشگاه ها و مراکز آموزشی موجب دلگرمی مشتاقان علم و نبود آنان باعث محرومیت دانشجویان از دانش و تجربه چنین فرزانگانی است و چه مصلحتی از تربیت نیروهای علمی و دلگرم کردن مشتاقان علم بالاتر؟ برای استاد عالم زاده سلامتی و سربلندی بیش از پیش آرزو می کنم.

بازنشستگی بزرگ !

Mon, 25 Aug 2008 13:32:06 GMT

اخیرا و در جریان بازنشسته کردن اساتید بزرگ دانشگاه های کشور، شمار دیگری از اساتید برجسته و مشهور بازنشسته اعلام شده اند. از آن جمله مورخ بزرگ و مشهور معاصر دکتر محمد ابراهیم باستانی پاریزی است.

دکتر باستانی از معدود مورخان صاحب سبک معاصر است که نه تنها در ایران بلکه در خارج از کشور نیز شهرت دارد. از جمله ویژگی های دکتر باستانی کار پیگیر و مستمر در عرصه تاریخ، داشتن سبکی منحصر به فرد، نثر شیرین و جذاب و داشتن اعتدال در بینش و روش تاریخی است. در حالی که بسیار بعید است کمبود اساتیدی چون دکتر باستانی بزودی و راحتی جبران شود، جای سوال است که بازنشسته کنندگان اساتید دانشگاه، بر اساس چه دلایلی اقدام به چنین کارهایی می کنند؟ خالی کردن دانشگاه از اساتید بزرگ و برجسته آن واقعا به سود کیست؟ این اساتید جای چه کسانی را تنگ کرده اند؟ و ... در زیر بخشی از نامه دکتر باستانی پاریزی خطاب به دکتر رهبر، رئیس دانشگاه تهران، را بخوانید. در پست آینده نیز در باره یکی دیگر از اساتید برجسته دانشگاه تهران، دکتر هادی عالم زاده، که مدتی پیش بازنشسته شد، مطلبی خواهم نوشت.

به نام خدا

مرقومۀ مورخۀ ۱۸/۴/۱۳۸۷را که به افتخار بازنشستگی این حقیر صادرشده بود، در این سوی دریاها، درآستانۀ کنگرۀ ایران شناسی دانشگاه تورنتو زیارت کردم. راه دور موجب تاخیر در ادای سپاس شد: ای وقت تو خوش که وقت ما کردی خوش.

من خود این واقعه را می طلبیدم همه عمر/ که قفس بشکند و مرغ به پرواز آید

ابراز عنایت بی حساب آن جناب در حق قدم های کوتاهی این فقیر در راه دانشگاه موجب سرافرازی این حقیر است. بلکه سالها بعد فرزندانم این قول تکرار خواهند کرد که : " بزرگا مردا که پدرمان بود که مردی چون دکتر سیاسی (رئیس وقت دانشگاه تهران) او را از خاک به افلاک کشید و نیک مردی چون فرهاد رهبر، او را از پس پنجاه و هفت سال خدمت معلمی به افتخار بازنشستگی رسانید..."

لابد حالا باید کلاه و قبا کرد و به استقبال بازنشستگی ناگزیر در هشتاد و سه سالگی رفت. بازنشستگی بزرگ.

آن کس که کله نهاد و فارغ بنشست

پنداشت که تقدیمی و تاخیری هست

گو خیمه مزن که میخ می باید کند

گو بار منه که بار می باید بست

با تقدیم احترامات

باستانی پاریزی

تورنتو، کانادا، مرداد ۱۳۸۷

بازنشستگی بزرگ !

Mon, 25 Aug 2008 08:43:00 GMT

دکتر باستانی از معدود مورخان صاحب سبک معاصر است که نه تنها در ایران بلکه در خارج از کشور نیز شهرت دارد. از جمله ویژگی های دکتر باستانی کار پیگیر و مستمر در عرصه تاریخ، داشتن سبکی منحصر به فرد، نثر شیرین و جذاب و داشتن اعتدال در بینش و روش تاریخی است. در حالی که بسیار بعید است کمبود اساتیدی چون دکتر باستانی بزودی و راحتی جبران شود، جای سوال است که بازنشسته کنندگان اساتید دانشگاه بر اساس چه دلایلی اقدام به چنین کارهایی می کنند؟ خالی کردن دانشگاه از اساتید بزرگ و برجسته آن واقعا به سود کیست؟ این اساتید جای چه کسانی را تنگ کرده اند؟ و ... در زیر بخشی از نامه دکتر باستانی پاریزی خطاب به دکتر رهبر، رئیس دانشگاه تهران، را بخوانید. در پست آینده نیز در باره یکی دیگر از اساتید برجسته دانشگاه تهران، دکتر هادی عالم زاده، که مدتی پیش بازنشسته شد، مطلبی خواهم نوشت.

به نام خدا

مرقومۀ مورخۀ 18/4/1387 را که به افتخار بازنشستگی این حقیر صادرشده بود، در این سوی دریاها، درآستانۀ کنگرۀ ایران شناسی دانشگاه تورنتو زیارت کردم. راه دور موجب تاخیر در ادای سپاس شد: ای وقت تو خوش که وقت ما کردی خوش.

من خود این واقعه را می طلبیدم همه عمر/ که قفس بشکند و مرغ به پرواز آید

لابد حالا باید کلاه و قبا کرد و به استقبال بازنشستگی ناگزیر در هشتاد و سه سالگی رفت. بازنشستگی بزرگ.

آن کس که کله نهاد و فارغ بنشست

پنداشت که تقدیمی و تاخیری هست

گو خیمه مزن که میخ می باید کند

گو بار منه که بار می باید بست

با تقدیم احترامات

باستانی پاریزی

تورنتو، کانادا، مرداد 1387